Maria Rodziewiczówna była bardzo płodną pisarką. Z prawdą mijałoby się stwierdzenie, że wszystkie jej powieści trzymają równy poziom. Są w jej bogatym dorobku książki bardziej i mniej zajmujące. Do moich ulubionych zaliczyłabym „Magnata”, „Kądziel” i „Barcikowskich”. Mniej podobały mi się natomiast „Wrzos”, „Straszny dziadziunio”, „Jerychonka”, „Kwiat lotosu”, „Barbara Tryźnianka”, „Między ustami a brzegiem pucharu”. Są jednak wśród powieści Rodziewiczówny i takie, które zasługują na miano małych arcydzieł. Do tej grupy bez wahania włączyłabym przepiękne „Czahary”. I słynny „Dewajtis”.
Książka (na której kanwie kilka lat temu powstał serial) ukazała się w 1889 roku i nosiła podtytuł „Powieść współczesna”.
Bohater tej historii nazywa się Marek Czertwan. Marek jest kimś, kogo z czystym sumieniem można by określić jako dobrego człowieka. To olbrzym o złotym sercu. Jest pracowity, szlachetny i na wskroś uczciwy. Za towarzystwem nie przepada; woli zwierzać się ze swoich trosk prastaremu dębowi aniżeli tracić czas na czcze dyskusje. Nie marzą mu się też niewyobrażalne bogactwa ani wielkie zaszczyty. Chciałby tylko pracować na własnej ziemi i poślubić piękną Martę. Koniec końców, ma już dwadzieścia osiem lat. Jednak ostatnia wola ojca krzyżuje jego plany: pan Czertwan tuż przed śmiercią nakazuje Markowi, żeby jako jego najstarszy syn zajął się majątkiem Poświcie, który swego czasu należał do Kazimierza Orwida. „Jak pies wierny będziesz i jak kur czujny, i nie dasz nikomu wziąć Orwidów dobra” (s. 21). Marek godzi się z ciężkim sercem. Jego plany biorą w łeb, a Marta – choć obiecywała mu wierność – okazuje się niestała w uczuciach.
Marek z niecierpliwością wyczekuje zjawienia się Orwidów, a kiedy do Poświcia przybywa z Ameryki córka zmarłego Kazimierza, Irena, wierzy, że oto nareszcie odzyska wolność i zacznie żyć po swojemu. Los ma jednak w stosunku do niego inne plany…
Rodziewiczówna to pisarka, która potrafiła powoływać do życia pełnokrwistych, zapadających w pamięć bohaterów. W powieści „Dewajtis” jest takich postaci co najmniej kilka. Marek to cichy, zamknięty w sobie Żmudzin, który nie boi się ciężkiej pracy i z całych sił walczy o utrzymanie majątku. Zajmuje się macochą, mimo że nigdy nie zaznał od niej cieplejszych uczuć, troszczy się o los siostry. Ciosy, których życie mu nie szczędzi, przyjmuje w milczeniu, z pokorą. Nie ma w zwyczaju użalać się nad sobą. Jest silny i potężny – jak dąb, a przy tym szlachetny i niezłomny – jak rycerz Wejdawutas. Obie te analogie przewijają się przez karty powieści jak swego rodzaju leit motiv. W duszy tego olbrzyma tlą się jednak uczucia, które w odpowiednich warunkach potrafią buchnąć gwałtownym płomieniem.
Ogromnie ciekawa jest również postać Ireny. Córka Orwida od samego początku budzi sympatię swoją rezolutnością i postępowaniem. Przybywszy do kraju, który zna jedynie z opowieści ojca, nie poddaje się i nie pozwala, aby inni za nią decydowali. Wprost przeciwnie, uczy się języka, dogląda spraw gospodarskich i – mimo że jest jej ciężko – trzyma rękę na pulsie. Daleko jej do tych delikatnych dziedziczek, które potrafią tylko wzdychać i czekać, aż ktoś przybędzie i wybawi je z opresji.
Rodziewiczówna była również mistrzynią opisów. „Czahary” przynoszą barwny obraz dawnego Polesia. To tam rozgrywają się perypetie Zośki i mecenasa Motolda. Tło dla historii Ireny i Marka stanowi z kolei dziewiętnastowieczna Żmudź. Jest to baśniowa kraina pomiędzy Ejnią a Dubissą, porośnięta przez dziką przyrodę i zamieszkiwana przez uczciwych ludzi, głęboko przywiązanych do tradycji. Tu pielęgnuje się polskość i przestrzega etosu pracy. „Chleb płacze, gdy go darmo jedzą”[1], głosi żmudzińskie przysłowie.
Przywiązanie do tradycji ojców i nierozerwalną więź z ziemią symbolizuje tytułowy Dewajtis, władca puszczy. Ów prastary dąb pamięta jeszcze czasy, gdy „w szarej wieków oddali” stała na Żmudzi pogańska świątynia. Potem przybyli i przeminęli Krzyżacy, „mijały rządy, ludzie, szły wojny po wojnach, ruiny po ruinach, zmieniały się prawa i obyczaje” (s. 36) – a Dewajtis stał. Wspaniałe i sugestywne są opisy drzewa, które z jednej strony nabiera cech boskości, a z drugiej – współodczuwa z ludźmi i zdaje się rozumieć ich niedole. „Czasem cichy słuchał wieści, co mu niosła rzeka, czasem z basztą wspominał stare boje i majestatycznie szumiał, to znów, gdy ludzie doń przychodzili, po konarach jego szło potężne tchnienie: «Witajcie, witajcie! Jedna ziemia nas zrodziła i hodowała. Korzeniami ją w uścisk objąłem, a wy ramionami i duszą. Kto nas stad wyrwie, kto?»” (s. 36–37).
W „Dewajtis” znajdziemy wszystko, z czego słynęła Maria Rodziewiczówna: jest tam i patriotyzm, i silne przywiązanie do ziemi, i etos pracy. Jest też spora dawka dydaktyzmu. Tło historyczno-obyczajowe nakreślone jest jednak tak udatnie, a postacie – tak przekonująco, że czyta się tę powieść jak przepiękną baśń. Łatwo jest polubić Marka, Irenkę, a przede wszystkim – Żmudź, z jej obrzędami, wartościami, wierzeniami… i tym wszystkim, czego już dzisiaj nie ma.
„Dewajtis” to opowieść o tym, co kształtuje naszą tożsamość i co w życiu liczy się najbardziej. O korzeniach, dumie, żmudnej walce z przeciwnościami losu. To wreszcie książka o miłości – nie tylko do kobiety, lecz także do kraju i spuścizny po przodkach.
Dla miłośników dziewiętnastowiecznej powieści jest „Dewajtis” pozycją godną zarekomendowania, dla fanów Rodziewiczówny – lekturą obowiązkową.
Szczerze polecam. Warto!
Wydawnictwo MG
Kraków 2023
8/10
Maria Rodziewiczówna - "Barcikowscy"
Maria Rodziewiczówna - "Czahary"
Maria Rodziewiczówna - "Kądziel"

Komentarze
Prześlij komentarz