Elizabeth Gaskell – „Kuzynka Phillis”

„Wielkie to przeżycie dla młodego mężczyzny, kiedy przyjdzie mu pierwszy raz zamieszkać samemu”[1] – tymi słowami rozpoczyna się powieść „Kuzynka Phillis”, stworzona przez znakomitą angielską pisarkę epoki wiktoriańskiej, Elizabeth Gaskell. Książka ukazała się po raz pierwszy w 1864 roku – czyli na krótko przed śmiercią Gaskell (która nastąpiła rok później) – a otwierające ją słowa świetnie oddają treść. Jest to bowiem utwór o dojrzewaniu, pierwszych życiowych próbach i wchodzeniu w dorosłość.

Głównym męskim bohaterem, a zarazem narratorem powieści jest Paul Manning. Paul wywodzi się z rodziny, która nie opływa w dostatki. Jego ojciec pochodzi z Birmingham i nie może poszczycić się szlachetnym urodzeniem; z zawodu jest prostym mechanikiem. Posiada jednak „talent twórczy oraz wielkie samozaparcie” i te dwie cechy czynią zeń poważanego w pewnych kręgach wynalazcę. Kiedy Paul kończy siedemnaście lat, ojciec pomaga mu znaleźć zajęcie w biurze inżyniera, który nadzoruje budowę lokalnej linii kolejowej. Młody człowiek wprowadza się do niewielkiego pokoju nad cukiernią i zaczyna żyć na własny rachunek. Nie zachłystuje się jednak świeżo zdobytą wolnością: posiłki jada z dwiema starszymi paniami, które odnajmują mu pokój, w niedziele chadza do kaplicy, aby wysłuchiwać „monotonnych hymnów, długich modlitw i jeszcze dłuższych homilii” (s. 8), a raz na jakiś czas bywa na – nudnej i deprymującej – herbatce u pastora. Jego życie zmienia się w chwili, gdy w wieku niespełna dziewiętnastu lat poznaje krewnych, o których istnieniu dotąd nie miał pojęcia. Za namową matki wybiera się w odwiedziny na farmę Hope, gdzie mieszka pan Holman, farmer i kaznodzieja, z żoną i córką. Z początku Paul bynajmniej nie ma ochoty na zacieśnianie relacji, ale pastor Holman i jego rodzina szybko przypadają mu do gustu. Młodzieniec nawiązuje przyjaźń z młodszą o dwa lata kuzynką Phillis – nadzwyczaj miłą i grzeczną, a do tego urodziwą dziewczyną, której życie upływa na czytaniu książek i pomaganiu rodzicom w codziennych pracach.

To Phillis, jakkolwiek spoglądamy na nią oczyma Paula Manninga, jest główną bohaterką powieści. Elizabeth Gaskell potrafiła tworzyć nietuzinkowe postacie kobiece – dowiodła tego w „Paniach z Cranford”, w „Szarej damie”, w „Ruth”… Nie inaczej jest w „Kuzynce Phillis”. Rysując tę bohaterkę, pisarka wykazała się niepospolitym wyczuciem i psychologiczną wnikliwością. Portret jest subtelny, ale nie brakuje mu głębi. Phillis jest „dobra, uczciwa i nauczona pracować zarówno rękoma, jak i umysłem”. Żyje jednak w wiktoriańskiej Anglii, w środowisku, w którym najwyższą ambicją kobiety jest znalezienie odpowiedniego męża. A że zna łacinę oraz grekę, lubi czytać książki i ma intelektualne ambicje? Cóż, „mówi się trudno; więcej w tym pecha aniżeli winy, zważywszy, że jest córką intelektualisty, w dodatku jedynaczką”. Zresztą „gdy tylko wyjdzie za mąż (…), nauka pójdzie w zapomnienie” (s. 48).  

Gaskell barwnie opisuje życie na dziewiętnastowiecznej prowincji angielskiej, z jej mentalnością, tradycjami i obyczajami. Życie na farmie Hope przedstawia w sielskich barwach: tu dnie upływają pod znakiem harmonii, szacunku do ziemi oraz drugiego człowieka i wzajemnej miłości. Wypełniają je praca i modlitwa, a każda z pór roku przynosi nowe wyzwania i odmienne obowiązki.

Szczególnie godna uwagi jest jednak subtelność, z jaką autorka oddaje pierwsze porywy serca swoich bohaterów. Przystępując do lektury, nie należy sugerować się informacjami od wydawcy. Na tylnej stronie okładki można przeczytać: „Młodzieniec ten [Paul Manning] (…) poznaje córkę pastora i z miejsca ulega jej urokowi. Nawet to, że są daleką (…) rodziną, nie przeszkadza mu snuć w skrytości ducha nieśmiałych planów co do ich wspólnej przyszłości”. Błąd! Relacje Paula z kuzynką mają bratersko-siostrzany charakter, a obiektem uczuć pięknej Phillis staje się ktoś inny. Niemniej, jest to powieść o miłości, Gaskell zaś udowadnia, że potrafi odmalowywać nie tylko dojrzałe uczucia, lecz także pierwsze młodzieńcze fascynacje i zawody.

Paul Manning mówi w pewnym momencie o swoim pracodawcy, panu Holdsworthcie, że ten „miał upodobanie do czysto narracyjnych opisów pozbawionych jakiejkolwiek akcji” (s. 41). Otóż słowa te można by z powodzeniem odnieść do „Kuzynki Phillis”. Jest w tej powieści bardzo dużo „czysto narracyjnych opisów” i bardzo mało „jakiejkolwiek akcji”. Zdecydowanie nie jest to książka dla miłośników rozbudowanej fabuły; cały jej urok zasadza się na prostocie, ujmującym pięknie języka oraz niespiesznych, ale barwnych scenach z życia angielskiej prowincji lat czterdziestych dziewiętnastego wieku.

Powieść ukazała się w czterech częściach. Dwie kolejne były w planach, ale nigdy nie ujrzały światła dziennego. „Kuzynka Phillis” nie ma więc zakończenia – to, jaki epilog miała ta historia, pozostaje sprawą otwartą. Czy warto sięgnąć po tę książkę i samodzielnie dopowiedzieć sobie finał? Zdecydowanie! To dojrzała, rzetelna proza wysokiej próby, w sam raz dla miłośników literatury wiktoriańskiej… i nie tylko.

 

 

 

Wydawnictwo C&T

Toruń 2014

Tłumaczyła Agnieszka Klonowska

7/10

 

Elizabeth Gaskell - "Dom na wrzosowisku"  

Elizabeth Gaskell - "Panie z Cranford"  

Elizabeth Gaskell - "Ruth" 

Elizabeth Gaskell - "Szara dama"  

---

[1] Elizabeth Gaskell, Kuzynka Phillis, tłum. Agnieszka Klonowska. Wydawnictwo C&T, Toruń 2014, s. 5.